Natuurlijk en duurzaam ontwerpen

Een groen schoolplein draagt bij aan natuur, klimaat en duurzaamheid. Er wordt op gespeeld, gerend, geleerd en gevallen. Wat betekent dat voor de beplanting en voor de ondergrond? Hoe kun je rekening houden met duurzaamheid?
Natuurlijk en duurzaam ontwerpen

Laat je ontwerp bijdragen aan de natuur

Laat je ontwerp bijdragen aan de natuur transcriptie

Hoe maak je een groen schoolplein? Ervaringen van verschillende basisscholen. Maikel van Breukelen, directeur van basisschool de Sprenge in Vaassen, zegt hierover: "Toen we de subsidies rond hadden en aan de slag konden, hebben we met Willem gezeten, de ontwerper. En eigenlijk ontstond al snel het idee dat we moeten beginnen bij de kinderen." Wessel, een leerling van basisschool de Sprenge uit Vaassen laat de veranderingen op het schoolplein zien. Hij vertelt: "Bijna alles is gerecycled. Alle stenen hier, komen uit het gebied wat daar de vijver is geworden, en de brug." Tino, een andere leerling op het schoolplein van basisschool de Sprenge, begint ook enthousiast te vertellen. "Op het schoolplein kon je meehelpen. Je kon ook alvast meehelpen aan de plantenbakken, daar het grindscheppen en hier nog extra graven." Terwijl hij vertelt wijst hij de plekken aan. Ontwerper Willem Jakobs begint te vertellen over het plan van aanpak. "Al bouwend op grote tafels zijn we met de kids gewoon aan de slag gegaan. En we hebben ons laten verrassen en verbazen door de dingen waar kinderen zelf mee komen! Ik bedoel: zij zijn natuurlijk de echte experts hé, ik kom maar langs." Directeur Maikel van Breukelen komt weer in beeld, hij staat aan de ontwerptafel en zegt: "Er zijn een heleboel ontwerpen uitgekomen. Deze hebben we opgehangen in de school. Uiteindelijk waren we van mening dat 90% van wat de kinderen hadden bedacht, straks moet terugkomen in het definitieve ontwerp." Dorien ten Dolle is directrice van de Emmaschool in Winterswijk. Ze staat buiten op een schoolplein en vertelt hoe waardevol een groen schoolplein is. "Eigenlijk kun je op ieder plekje op het schoolplein wel een les geven. En dan hebben we nog een vast ding, dat is het rekenplein wat daarachter ligt. Waar ook honderd-en-een dingen kunnen gebeuren." Ontwerper Willem Jakobs komt weer in beeld en begint de vertellen over materiaalkeuze. "We hebben gezocht naar hele basic materialen zeg. Water en zand is het eigenlijk hè? Uiteindelijk is een sluitpost in het plan heel vaak het groen. En hier hebben we dat wel omgedraaid. Het uitgangspunt is om dat groen hier een goede plek te geven. Ik ben mij er heel erg bewust van dat het een schoolplein is, dus het gaat om die kids. En je ziet, nu ook: ze hebben er heel veel mee." Vervolgens die je shot met kinderen die dolgelukkig spelen in het groen. Dorien ten Dolle: "We hebben gekeken naar de omgeving. En wat past daar dan bij? Tegels eruit: zand en gras daarvoor in de plaats. Het aanvragen van de subsidie viel me reuze mee, was heel duidelijk, overzichtelijk en helder wat we moesten aanleveren. En dat was eigenlijk best wel snel voor elkaar. Ontwerper Willem Jakobs: "Het plein, we hebben het nu gerealiseerd, maar in feite begint het nu pas. Dus ook betrokkenheid uit de omgeving dat ze iets met deze plek hebben en dat iedereen ervoor gaat zorgen. Dat heeft me heel positief gestemd." Er staat een vader op het schoolplein, hij wordt om zijn mening gevraagd. Peter Niemeijer vertelt: "Ik had wel verwacht dat het goed zou gaan. Het is gewoon superleuk dat we dit met een aantal ouders hebben kunnen realiseren. Zonder ook maar één bedrijf erbij te halen. Daar ben ik toch wel heel trots op!"


Stap 3

Een groen schoolplein draagt bij aan de natuur doordat het voedsel en beschutting kan bieden aan dieren zoals insecten en vogels. Maar wat voor planten kies je? Vergroenen en het weghalen van verharding zorgt voor verkoeling op hete dagen en zorgt ervoor dat water beter de grond in kan zakken bij heftige regenbuien. De ondergrond heeft ook andere functies op een plein want er wordt op gespeeld, gerend en gevallen. Hoe kun je bij je keus voor materialen duurzame keuzes maken? 

In dit onderdeel krijg je tips over de volgende onderwerpen:

  1. Beplanting
  2. Ondergrond
  3. Duurzaamheid

Beplanting

Beplanting kiezen is heel leuk, maar er is zoveel mogelijk dat je soms door de bomen het bos niet meer ziet. Er zijn (fruit)bomen, planten, struiken die verschillende functies kunnen vervullen en door hun bloei en blad je plein sfeer geven. Gelukkig kan je hovenier goed bij helpen bij de plantkeuze.  Het groen op het schoolplein heeft verschillende functies: het dient als speelmateriaal, begrenzing en educatie

Het grootste deel van de tijd wordt er natuurlijk op gespeeld op het groene schoolplein. Kies daarom voor beplanting die tegen een stootje kan en snel groeit (bijvoorbeeld wilgen, vlinderstruiken). Er wordt verstoppertje in gespeeld, doorheen gerend. Daarnaast leveren bomen, struiken en andere planten speelmateriaal op zoals takken, blaadjes en vruchten. Kinderen maken hiermee hun eigen spel.  

Groen biedt de mogelijkheid om verschillende plekken en functies te creëren. Een haag om het voetbalveld maakt duidelijk waar je wel kunt voetballen en beschermt zo meteen de moestuin. Of creëer met struiken een beschut plekje waar je lekker kan zitten. Plaats een wilgenhaag om het buitenlokaal wat meer af te schermen.  Struiken, hagen en bomen zijn ook aantrekkelijke plekjes voor dieren.

Groene elementen op je schoolplein bieden onwijs veel mogelijkheden voor educatief gebruik. Zo laten bijvoorbeeld moestuinen en fruitbomen zien hoe vruchten groeien en geven bloembezoekers een inkijkje in de wereld van de bestuiver. Bovendien prikkelen de verscheidenheid aan kleuren, geuren, vormen en structuren de zintuigen. Educatief groen kan zijn een moes- of kruidentuin, fruitbomen, materiaal wat je kunt gebruiken voor buitenles of om van te leren over de natuur. 

In deze brochure van IVN lees je hoe je veel gebruikte planten op pleinen educatief kunt gebruiken.

Een groen schoolplein draagt bij aan de biodiversiteit omdat het voedsel en beschutting biedt aan insecten, vogels en nog veel meer. Wie weet krijg je wel een egel op bezoek! Naast een verhoging van biodiversiteit, zorgt de aanwezigheid van dieren op het plein voor spanning, verwondering en nieuwsgierigheid, en biedt kansen voor bijvoorbeeld themalessen over de natuur.

Om het plein aantrekkelijk te maken voor verschillende dieren, is variatie in beplanting belangrijk: in hoogte, bloeitijd, vruchten en vorm. Kies zoveel mogelijk voor soorten die van nature voorkomen in het gebied en passen bij de bodem. Dit is belangrijk, want hiermee vormt je plein de perfecte plek voor de diersoorten die op deze inheemse planten zijn aangepast. Enkele tips voor meer natuur op je plein:

  • Heb je plek om borders of hoekjes te maken die niet als speelgroen worden gebruikt? Deze bieden meer rust voor dieren en je kan hier plantensoorten gebruiken die meer kwetsbaar zijn.  Denk aan bloemrijke planten voor vlinders en hommels.
  • Zorg voor kiertjes tussen tegels en stenen voor insecten of bouw met de kinderen een mooi insectenhotel
  • Plant bessenstruiken voor vogels, laat wat brandnetels staan voor vlinders.
  • Houd het plein een beetje ‘rommelig’. Dan ligt er bijvoorbeeld los materiaal waar vogels hun nestje van kunnen maken of bladeren waar een egel zich in kan verstoppen.
  • Plaats vogelhuisjes, egelhotel etc op geschikte plekken. Leuk om zelf te maken.
  • Plaats een vijverbak. Door een bak water in te richten met verschillende waterplantjes lok je fascinerende waterbeestjes naar het schoolplein. Met een middagje slootje vissen met de leerlingen haal je nog sneller diertjes naar je bak. Het mooie van een vijverbak is dat je de natuur de vrije loop kan laten en zelf weinig werk hebt.
  • Meer natuur op je plein? Lees de brochure: Groen in een handomdraai van IVN.

Je kunt ervoor kiezen om geen giftige planten te gebruiken. Voor kinderen is het lastig om te zien welke bessen wel of niet eetbaar zijn. Gebruik je wel (matig) giftige planten, zet ze dan niet vlak naast eetbaar groen en leer de kinderen en leerkrachten welke planten wel giftig zijn (maar door vogels bijvoorbeeld wel graag gegeten worden). Nuttige kennis voor de kinderen als ze ergens anders in de natuur aan het spelen zijn.

Brandnetels en planten met doorns of stekels prikken en doen pijn. Deze planten weglaten is niet nodig. Planten met stekels en prikkels bieden, naast leermomenten voor de leerlingen(!), vele mogelijkheden voor de natuur. Kinderen zullen voorzichtig zijn bij een meidoorn, waardoor vogels zich beter beschut voelen. Ook is brandnetel een bron van voedsel voor prachtige vlinders als de dagpauwoog en de kleine vos; zij zijn van deze plant afhankelijk. Een tip is om op je plein wat rommelige hoekjes te creëren waar je juist wel planten als de brandnetel laat staan.

Links

Ondergronden

Maak je plein koel op hete dagen en droog bij heftige buien door:

  • Tegels te vervangen door natuurlijke materialen zoals zand, planten, houtsnippers of schelpen
  • Waterdoorlatende bestrating zoals grasbetontegels, grind en split te gebruiken op plekken waar wel verharding nodig is.
  • De regenpijp van het riool af te koppelen en te leiden naar een vijver of sloot, wadi of infiltratiekrat. Misschien heb je zelfs plek om een waterspeelplaats voor de kinderen te creëren!

Maak je plein avontuurlijker en educatiever door te variëren in ondergrond, bijvoorbeeld:

  • Verschillen in hard (keien), halfhard (schelpen, split) en zacht(boomschors, zand)
  • Verschil in structuur zoals zandpaadjes, schelpenpaadjes, tegelmuurtjes, onregelmatig neergelegde keien om overeen te klauteren.
  • Verschil tussen vast materiaal en los materiaal. Kinderen zijn erg creatief met het losse materiaal in hun spel.

Maak je plein veilig door:

  • Bij hogere klimobjecten (<3 meter) een ondergrond van houtsnippers of zand te kiezen.
  • Bij lagere objecten (<60cm) is geen aparte ondergrond nodig. Tot 1,5 meter is gras of tuinaarde voldoende.

Lees hiernaast meer over de veiligheid van verschillende valondergronden. Je hovenier kan je goed adviseren over de verschillende ondergronden, voor- en nadelen en heeft de expertise om ze op een goede manier toe te passen. 

Links

Duurzaamheid

  • Verplaats oude struiken en planten en hergebruik ze als dat kan. Vraag de kinderen zaadjes of stekjes uit hun eigen tuin mee te nemen voor het nieuwe plein. Vraag ook de gemeente of zij nog groen hebben dat eventueel hergebruikt kan worden.
  • Op zoek naar speelaanleidingen? Vraag na bij Staatsbosbeheer of jouw gemeente of ze boomstammen hebben van recent gekapte bomen. In het broedseizoen van half juli tot half maart wordt er niet gekapt dus is er geen aanbod. In februari worden vaak wilgen gesnoeid. Vraag je hovenier, de gemeente of de lokale werkgroep landschapsbeheer voor materiaal.
  • Zorg voor inlandse hardhoutsoorten met een natuurlijke ongevoeligheid voor schimmels en houtrot.
  • Houd rekening met de tijd van het jaar waarin je iets wilt aanleggen of veranderen. Het is bijvoorbeeld handig om in het snoeiseizoen om houtsnippers te vragen. Die krijg je dan vaak gratis mee, terwijl je er in andere seizoenen voor moet betalen.
  • Recycle zo veel mogelijk oude materialen. De oude tegels van je plein kun je hergebruiken door ze verticaal in de grond te steken en zo een afscheiding van je plantenborder of moestuin te maken. Metsel tegels en oude dakpannen tot stapelmuurtjes, bank of amfitheater voor het geven van buitenlessen. Dit doet meteen dienst als insectenhotel. Een oude rioolbuis van de gemeente dient als tunnel onder een heuvel.
  • Bestrijdingsmiddelen zijn gevaarlijk voor planten en dieren en voor onze eigen drinkwatervoorziening. Gebruik ze dus zo min mogelijk en zeker niet in de buurt van open water.

Links