Hollandse Waterlinies

De Hollandse Waterlinies (HW) zijn de twee historische verdedigingslinies; de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De waterlinies lopen van Muiden tot aan het Biesbosch en bestaan uit de militaire werken, het strategisch landschap en het watermanagementsysteem.
Hollandse Waterlinies

Deze oer-Hollandse verdedigingswerken zijn zo ingenieus gemaakt dat een slim systeem van sluizen, dijken en inundatiekanalen het land systematisch onder water kunnen zetten. Verschillende waterwerken hebben nu nog steeds een functie in het huidige watermanagement in de bescherming van het land tegen het water. Soms beschermen ze ook tegen droogte, zoals inundatiekanaal in Tiel. Vandaag de dag zijn het de plekken waar verhalen keer op keer opnieuw worden verteld, waar je samen kunt genieten van eten, drinken, natuur, kunst en cultuur. 

Gelders deel Hollandse Waterlinie

Een deel het werelderfgoed van de Hollandse Waterlinies loopt door provincie Gelderland (ongeveer 35 kilometer lang) in het Rivierengebied, net onder de Lek bij fort Everdingen tot in het zuiden bij de Batterij onder Poederoijen.

Downloads

UNESCO Werelderfgoed

Op 26 juli 2021 is de Nieuwe Hollandse Waterlinie toegevoegd aan het bestaande UNESCO werelderfgoed De Stelling van Amsterdam. Samen vormen beide historische waterlinies nu het UNESCO Werelderfgoed ‘Hollandse Waterlinies’. Het doel is het werelderfgoed duurzaam in stand te houden en door te geven aan volgende generaties.

Provincie Gelderland en de Hollandse Waterlinies

Gelderland is met drie andere provincies: Noord-Holland, Utrecht en Noord-Brabant verantwoordelijk voor de bescherming, behoud en uitdragen van Werelderfgoed Hollandse Waterlinies. In de regio Rivierenland werken we samen met de gebiedspartners en het samenwerkingsverband Pact van Loevestein. We zoeken naar de kansen om het waterliniegebied te benutten en te ontwikkelen tot een mooi, groen, beleefbaar gebied vol karakter.

Pact van Loevestein 

Het Pact van Loevestein is een brede regionale samenwerking met de provincie Noord-Brabant, het Brabants Landschap, Staatsbosbeheer Rivierenland-West, waterschap Rivierenland en de gemeenten Culemborg, Tiel, Zaltbommel, Gorinchem, Altena, West-Betuwe, Lingewaard en Vijfheerenlanden. De focus ligt op bescherming, beleving en duurzame instandhouding van het zuidelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het Pact bundelt en deelt kennis en informatie, concretiseert ideeën in een jaarlijks uitvoeringsprogramma en trekt gezamenlijk op voor het verkrijgen van aandacht voor de Hollandse Waterlinies.

Op 8 juni 2022 verscheen het rapport Onderzoek naar partnership Pact van Loevestein. Hierin is de samenwerking van het Pact onderzocht. Hoe kunnen we als samenwerkingsverband onze samenwerking na de toekenning van Werelderfgoed status het beste vorm gaan geven? Wat gaat nu goed? En wat kan beter? De uitkomsten zijn te lezen op de website van Partners van Gelderland.

Downloads

20 jaar Pact van Loevestein

20 jaar Pact van Loevestein transcriptie

We zien een luchtopname van Kasteel Loevestein, gefilmd vanaf de Waal. Op de voorgrond vaart een binnenvaartschip. Een titelbalk komt in beeld met tekst: Pact van Loevestein: terug- en vooruitblik in vogelvlucht. Kasteel Loevestein komt nogmaals in beeld, maar nu dichterbij. We zien de Batterij onder Poederoijen, met op de achtergrond de Waal. Ook de voormalige fortwachterswoning komt in beeld. In beeld zien we Fort Everdingen. Ooit een verscholen verdedigingslinie, nu een steeds beter herkenbare lijn in het landschap. Fort Everdingen is in zijn geheel in beeld, inclusief de natuurcamping en het omliggende landschap. Een kaartje van de Nieuwe Hollandse Waterlinie verschijnt. Over 85 kilometer van Muiden tot de Biesbosch kleurt het erfgoed van de Nieuwe Hollandse Waterlinie het landschap. De stadswal bij Gorinchem komt in beeld. Op de voorgrond is korenmolen De Hoop in werking te zien. Er verschijnt een beeld van de omgeving van Werk aan het Spoel, gefilmd vanuit de lucht. Daarna zien we Batterij onder Brakel. We zien open velden, die onder water gezet konden worden om vijandelijke troepen tegen te houden. In beeld verschijnt de inlaatsluis bij Tiel met op de achtergrond het inundatiekanaal. We komen bijzondere sluizen en gemalen tegen. We zien een luchtopname van Fort Vuren, afgewisseld met een opname van Fort Giessen. En we zien de forten die op strategische plekken zijn gebouwd, om zwakke punten te verdedigen. Er verschijnt een tekening die laat zien hoe vestingen, forten, water en landschap samen een waterlinie vormen. Kortom, een uniek samenspel van landschap met een verhaal, water als bondgenoot en forten als sterk front. We zien beelden van Fort Pannerden. We zien twee wandelaars in de droge gracht lopen. Dan zien we Fort Asperen. Een titelbalk komt in beeld met tekst: Wat is het Pact van Loevestein? Een kaartje van het zuidelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie verschijnt, gevolgd door de logo’s van de partners in het Pact van Loevestein. In het zuidelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie werken provincies, gemeenten, terrein beherende organisaties en het waterschap sinds 2002 samen onder de vlag van het Pact van Loevestein. We zien een wapperende vlag met daarop ‘Hollandse Waterlinies’ bovenop Fort Pannerden. Het beeld wisselt naar een beeld van de inlaatsluis bij Tiel. Kasteel Loevestein en het omringende landschap verschijnt in beeld. Rechts zien we de Waal. Deze samenwerking is genoemd naar de plek waar we afspraken om regionaal samen te werken. De doorgezaagde bunker aan de Diefdijk is te zien. Op de achtergrond rijdt verkeer op de A2. Het Pact focust zich op het gebied net onder de Lek, bij fort Everdingen tot aan het zuidelijkste fort: fort Steurgat. Fort Everdingen en Fort Steurgat komen na elkaar in beeld. Daarna zien we Fort Vuren, met op de achtergrond de Waal. Kenmerkend is de ligging dichtbij de grote rivieren en de brede inundatiegebieden, soms wel tot 8 kilometer breed. Een film van de overwoekerde sluis bij Fort Vuren verschijnt. Een wijdse opname van Fort Bakkerskil volgt. Fort Pannerden ligt meer naar het oosten en doet als kraan van de waterlinie ook mee in het Pact. We zien een opname van Fort Pannerden. Op een tweede opname vanaf grote hoogte is duidelijk te zien hoe de Rijn zich opsplitst in de Waal en het Pannerdenkanaal. Geofort komt in beeld met het omliggende landschap. Een titelbalk komt in beeld met tekst: Waarom doen we dat? We zien een archieffoto van vergaderende mensen. De regionale samenwerking in het Pact van Loevestein zorgt ervoor dat we over grenzen heen kijken. Het beeld wisselt naar een film van een gerestaureerde loopgraaf in de buurt van Fort Asperen. We zien de vestingstad Gorinchem, gevolgd door een opname van twee mensen die hun hond uitlaten bij de stadswal van Woudrichem. Het beeld wisselt naar een opname van de historische haven bij Woudrichem. Dat we het totale gebied zien en verschillende functies in het landschap samen laten komen, in slimme combinaties. Een detailopname van Geofort verschijnt in beeld. We zien een deel van een doolhof. Zo beschermen, beheren en behouden we samen het werelderfgoed. We zien een ander deel van Geofort. Een titelbalk komt in beeld met tekst: Wat hebben we in de afgelopen 20 jaar bereikt? We zien Fort Vuren, gevolgd door de gerestaureerde dijk rondom het fort. In de beginperiode was het Pact belangrijk voor de partners om af te stemmen en kennis te delen over de enorme restauratie-en herinrichtingsopgave die er was. Er verschijnt een archieffoto van een graafmachine in een drooggelegde fortgracht. Dan Fort Vuren, gevolgd door een opname van de B&B. Dat was niet altijd makkelijk, maar de waterlinie ligt er nu stukken beter bij en we hebben mooie resultaten bereikt, zoals: Fort Asperen en wapenplaats komen in beeld. De restauratie van fort Asperen en renovatie van wapenplaats. We zien een archieffoto van werkzaamheden aan de sluis bij Fort Everdingen, gevolgd door een actuele film van de sluis. De restauratie van waterwerken, sluizen bij fort Everdingen. Een archieffoto van een bord naast de A2 over de werkzaamheden bij de Molenkade verschijnt. We zien daarna de doorgezaagde bunker van boven af. De herinrichting van de Molenkade met de doorgezaagde bunker. We zien de Diefdijk met de doorgezaagde bunker en op de achtergrond de A2. De herinrichting van de Diefdijk. Het beeld wisselt naar korenmolen De Hoop. Op de achtergrond komt Gorinchem in beeld. Ook werkten de gemeenten en provincies aan de planologische bescherming. Het titelblad van het handboek Kernkwaliteiten deel II verschijnt. Dat resulteerde in de handboeken kernkwaliteiten. We zien een luchtopname van nieuwbouw achter de stadswal van Gorinchem. Die zijn de basis voor beoordeling van bouwaanvragen en inrichtingsinitiatieven. We zien de vestingwallen in Woudrichem, de Waal en het omringende landschap. Dan zien we een brochure met als titel ‘Routegids Nieuwe Hollandse Waterlinie’. In de afgelopen jaren verschoof de aandacht van het Pact naar het bekend en beleefbaar maken van de waterlinie. We zien een foto van een fietsster bij een informatiebord. Er zijn meerdere lokale en regionale fiets- en wandeltochten ontwikkeld. We volgen twee fietsers, een man en een vrouw. Dan zien we ze door het landschap fietsen. Het beeld wisselt naar een groepje wandelaars dat tussen een bomenrij loopt. Als Pact brachten we daarvoor de nodige kennis en middelen in. En we waren mede opdrachtgever voor de Waterliniefietsroute en het Waterliniepad. We zien de voormalige fortwachterswoning bij Batterij onder Poederoijen. Op het terras zitten mensen. Het Pact werkte mee in de voorbereiding en nominatie van de UNESCO werelderfgoed status. In beeld verschijnt de inlaatsluis bij Tiel met op de achtergrond het inundatiekanaal. 26 juli 2021 was een bijzondere dag voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een kaartje van de Nieuwe Hollandse Waterlinie verschijnt. Langzaam verschuift de kaart totdat ook de Stelling van Amsterdam te zien is. De waterlinie werd toen toegevoegd aan het bestaande UNESCO werelderfgoed De Stelling van Amsterdam. We zien Fort Asperen, met daarvoor het logo van Werelderfgoed de ‘Hollandse Waterlinies’. Samen vormen ze de historische waterlinies nu het Werelderfgoed de ‘Hollandse Waterlinies’. Logo’s van de externe samenwerkingspartners verschijnen. Daarna zien we de nieuwe koepel op Fort Asperen, gevolgd door een opname van Werk aan het Spoel. We zijn trots op deze status en gaan een nieuwe fase van samenwerken in. Als Pact voelen we ons gezamenlijk verantwoordelijk om het werelderfgoed duurzaam in stand te houden, te ontwikkelen en door te kunnen geven aan volgende generaties. We zien een luchtopname van de gerestaureerde loopgraaf nabij Fort Asperen. Een titelbalk komt in beeld met tekst: En hoe nu verder? De B&B van Fort Bakkerskil komt in beeld, gevolgd door een luchtopname van Fort Giessen. Terugkijkend mogen we blij zijn met wat het Pact van Loevestein in de afgelopen twintig jaar heeft bereikt. We zien twee opnamen van Fort Steurgat. Zonder de bijdrage van alle partners hadden we deze geweldige resultaten en onze ambities nooit gehaald. Een luchtopname maakt duidelijk hoe de A12 het grondgebied van Fort Altena doorsnijdt. Maar er komen nieuwe opgaven aan, die niet aan het werelderfgoed voorbij zullen gaan. We zien een opname van Fort Altena, gevolgd door een detailopname van het fort. We gaan ons hier als Pact samen voor inzetten zodat de waterlinie niet alleen een mooie historie heeft maar ook een mooie toekomst. We zien een archieffoto van bestuurders. Het beeld wisselt naar een opname van wapperende vlaggen op Fort Pannerden. Een titelbalk komt in beeld met tekst: Ga voor meer informatie over het Pact naar: www.gelderland.nl/hollandsewaterlinies Langzaam zien we Fort Pannerden kleiner worden en de splitsing van de Rijn in beeld komen. Een titelbalk komt in beeld met tekst: Met dank aan: Ronald Hamberg, Kenniscentrum Waterlinies Kirke Mulders, UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies Anya van Beek en Ronald Hoekstra, Provincie Gelderland Juke van Nieuwkerk en Titia de Zeeuw, Liniebreed Ondernemen Wiebe de Jager, Dronewatch Een nieuwe titelbalk komt in beeld met tekst: Pact van Loevestein Het beeld gaat over in een archieffoto van vrijwilligers in de vorm van het Werelderfgoedembleem. Een nieuwe titelbalk komt in beeld met tekst: Samen zijn we verantwoordelijk voor het erfgoed van de wereld. Langzaam wordt het beeld zwart.

Kaart Hollandse Waterlinies

Bekijk de kaart met daarop de volledige Hollandse Waterlinies.

Feiten en cijfers Hollandse Waterlinies

200 km van Edam tot aan de Biesbosch: Stelling van Amsterdam 135 km en Nieuwe Hollandse Waterlinie 85 km lang  
96 forten, 2 kastelen, 6 vestingen
Meer dan 1.000 betonnen werken: bunkers, kazematten en groepsschuilplaatsen 
Meer dan 100 militaire sluizen, dijken en kanalen 
Gebouwd tussen 1815 en 1940
200 km van Edam tot aan de Biesbosch: Stelling van Amsterdam 135 km en Nieuwe Hollandse Waterlinie 85 km lang  
96 forten, 2 kastelen, 6 vestingen
200 km van Edam tot aan de Biesbosch: Stelling van Amsterdam 135 km en Nieuwe Hollandse Waterlinie 85 km lang  
Meer dan 1.000 betonnen werken: bunkers, kazematten en groepsschuilplaatsen 
200 km van Edam tot aan de Biesbosch: Stelling van Amsterdam 135 km en Nieuwe Hollandse Waterlinie 85 km lang  
Meer dan 100 militaire sluizen, dijken en kanalen 
200 km van Edam tot aan de Biesbosch: Stelling van Amsterdam 135 km en Nieuwe Hollandse Waterlinie 85 km lang  
Gebouwd tussen 1815 en 1940

Foto's

Klik op de foto voor een grotere weergave

Fort Everdingen
Foto: Abe Jonker

Fort Everdingen
Foto: ByNomads

Fort Everdingen

Slot Loevestein

Foto: Marcel Köppen

Slot Loevestein

Foto: Albert Speelman

Foto van de toegangspoort van Fort Pannerden

 

Overzichtsfoto van Fort Pannerden

Luchtfoto van Fort Vuren

Bron: Wiebe de Jager

Fort Asperen

Bron: Jessica de Korte

Fort Asperen

Bron: Aerophoto Schiphol

Fort Asperen

Bron: Aerophoto Schiphol