Herwen-Hemeling: het Romeinse leger, hun tempels en hun goden

In provincie Gelderland is een compleet en relatief ongeschonden Romeins heiligdom ontdekt. Archeologen van RAAP deden de opzienbarende vondst in Herwen-Hemeling (gemeente Zevenaar), vlak bij UNESCO Werelderfgoed Romeinse Limes. Op deze plek hebben meerdere tempels gestaan.
Herwen-Hemeling: het Romeinse leger, hun tempels en hun goden
Gepubliceerd op: 20-juni-2022

Er zijn resten van godenbeelden, reliëfs en beschilderd pleisterwerk gevonden. Bijzonder is de vondst van meerdere complete votiefstenen of wijaltaren, gewijd aan verschillende goden en godinnen. Dit is voor Nederland, maar ook internationaal, zeer uitzonderlijk. Vanaf 24 juni 2022 kunt u de eerste vondsten bekijken.

Goden en hun tempels

In Herwen-Hemeling hebben de Romeinse soldaten vanaf de 1e eeuw tot de 4e eeuw tot hun goden gebeden. De plek was bijzonder: bij de splitsing van de Rijn en de Waal lag al een verhoging in het landschap, die kunstmatig nog iets hoger is gemaakt. Boven op dit heuveltje stonden 2, en misschien nog meer, tempels. Een daarvan was een Gallo-Romeinse omgangstempel met kleurig beschilderde muren en een pannendak. Een paar meter verderop stond nog een tempeltje, ook met fraai beschilderde muren. Bijzonder zijn de resten van enkele tientallen votiefstenen (kleine altaren) die zijn geplaatst door hooggeplaatste soldaten om een bepaalde gelofte in te lossen. De stenen zijn gewijd aan Hercules Magusanus, Jupiter-Serapis en Mercurius. Een grote stenen put had mogelijk ook een bijzondere functie: een stenen trap leidde naar beneden, het water in. Rondom de tempels brandden af en toe flinke offervuren, waarvan de haardkuilen zijn teruggevonden.

Heel compleet heiligdom 

In Nederland zijn meerdere Romeinse heiligdommen bekend, maar dit is de eerste tempel die pal op de grens van het Romeinse Rijk (Limes) in Nederland is gevonden. De tempels van Elst, Nijmegen, Empel en Aardenburg zijn inmiddels bekende voorbeelden. Het heiligdom in Herwen-Hemeling is bijzonder om een aantal redenen. Nog nooit eerder is in Nederland zo’n compleet complex gevonden met een tempelgebouw, votiefstenen en kuilen met resten van offers. Verschillende Romeinse gebouwen werden in latere perioden regelmatig gebruikt als een praktische voorraad kant-en-klare stenen voor toenmalige bouwprojecten. Dat is hier veel minder gebeurd. Votiefstenen, sokkels, een stenen put, delen van beelden: het is er allemaal nog. Daarnaast is de hoeveelheid kalkstenen sculptuurfragmenten ongekend. De locatie is eeuwenlang in gebruik geweest en zo’n lange gebruiksduur is uitzonderlijk.

Biddende officieren langs de Limes

Het heiligdom is vooral gebruikt door soldaten. Dat is te zien aan de vele dakpanstempels: de dakpanindustrie was in die tijd een activiteit van het leger. Daarnaast zijn er veel onderdelen van paardentuig, onderdelen van harnassen, en bijvoorbeeld speer- en lanspunten gevonden. Tientallen votiefstenen zijn opgericht door hoge officieren uit het Romeinse leger. Ze bedankten daarmee een god of een godin voor het vervullen van hun wens. Dat hoeft niet eens het winnen van een veldslag te zijn: een verblijf in deze noordelijke streken overleven, soms ver van huis, was al reden genoeg om dankbaar te zijn. 

De wereld in Zevenaar

Wat het heiligdom van Herwen-Hemeling goed laat zien, is hoeveel migratie er in die tijd plaatsvond. De manschappen die hier een offer kwamen brengen, waren in Hongarije geweest, in Spanje en in Afrika. En ze namen hun goden met zich mee.

Zichtbaar voor het publiek

Wij zijn partner in UNESCO Werelderfgoed Romeinse Limes. Erfgoedgedeputeerde Peter Drenth: “Gelderland is onverwachts een bijzondere Romeinse vindplaats rijker. Een waardevolle toevoeging aan ons verhaal over Romeinse Limes. We gaan nu deze prachtige vindplaats zo goed mogelijk onderzoeken en laten zien aan de inwoners van Gelderland.”   

Peter Drenth, Lucien van Riswijk en Barbera Wolfensberger in Herwen-Hemeling

Verschillende topstukken uit de vindplaats zijn vanaf zaterdag 24 juni 2022 al te zien in Museum Het Valkhof in Nijmegen. Op dit moment wordt er hard gewerkt aan de voorbereidingen.

Omstandigheden vondst

In het gebied wordt klei gewonnen. Vrijwilligers van de Vereniging van Vrijwilligers in de archeologie (AWN) deden eind 2021 de eerste vondsten. Deze zijn meteen gemeld bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Na de vondst is de kleiwinning rondom de vindplaats gestopt en elders op het terrein voortgezet. De RCE heeft een eerste inspectie gedaan, waarna archeologisch bureau RAAP begin 2022 in opdracht van provincie Gelderland verder onderzoek deed. De vindplaats bleek echt bijzonder te zijn. Daarom is besloten deze op te graven. Hiervoor hebben wij en het Rijk geld vrijgemaakt.

Onze rol

In 1985 verleenden we een ontgrondingsvergunning voor de kleiwinning. Daarin is archeologie niet opgenomen: dat was toen nog niet wettelijk verplicht, zoals het dat nu wel is. Het aantreffen van deze vindplaats is een zogeheten ‘toevalsvondst’, een vondst die bij niet-archeologisch graafwerk gedaan is. We zijn in dit onderzoek opdrachtgever en eigenaar van de vondsten.

Op het terrein wordt nog steeds klei gewonnen. Het terrein is daarom niet openbaar toegankelijk en wordt streng beveiligd. 

Headerfoto van RAAP